Menu

Нэр үг бүтэхүй

    Юм, үзэгдлийг ерийн болон оноон нэрлэсэн үгийг нэр үг гэнэ. Жишээ нь: ширээ, сандал, зураг, Бат, Дорж, Орхон гэх мэт. Монгол хэлэнд дагаврын аргаар нэр үг бүтэхдээ нэрийн ба үйлийн язгуур, үндсэнд дагавар залгана. 

     Нэр язгуур, үндсээс нэр үг бүтээх дагавар. Нэр үг бүтээх дагаврын нэг хэсэг нь харьцангуй олон үг бүтээдэг байхад нөгөө хэсэг нь цөөн хэдхэн үг бүтээнэ. Тухайлбал, төрөл садны утгатай -ль дагавар үеэл, хаяал гэсэн ердөө хоёрхон үг бүтээдэг бол, ажил мэргэжлийн утгатай -чин дагавар нэлээд олон үг бүтээх чадвартай байна. Дагаврыг үг бүтээх чадвараар нь “бүтээлч”, “бүтээлч бус” гэж ангилдаг.

Нэрээс нэр үг бүтээх бүтээлч дагаврууд:

1. -чин (-ч) дагавар: анчин, бүжигчин, гөрөөчин, домч, жолооч, засварчин, зурагчин, малчин, нүүдэлчин, оёдолчин, саальчин, улаач, тээвэрчин, холбоочин, эмч гэх мэтээр түр болон байнга эрхлэх ажил, мэргэжил” заасан нэр үг бүтээнэ.

хонь (~ мал) хоньчин (хонь хариулагч)

барилга (~ байшин) барилгачин (барилга барих ажилчин)

зохиол (~ бүтээл) зохиолч (зохиолыг бичигч)

2. -тан4дагавар: ажилтан, амьтан, араатан, идэштэн, оюутан, сэлүүртэн, сэжигтэн, сэхээтэн, туурайтан, угсаатан, холбоотон, хөхтөн, хүйстэн, эрдэмтэн, ястан гэх мэтээр “үүсгэгч үндсийн утга бүхий юм үзэгдлийг агуулсан хүн, амьтны хам олныг заасан ерөнхий нэр” бүтээнэ.

жигүүр (далавч) жигүүртэн (жигүүр бүхий амьтад)

мэргэжил (мэдлэг ~) мэргэжилтэн (мэргэжлийг эзэмшсэн хүн)

тэжээл (өвс тэжээл) (өвсөн) тэжээлтэн (өвсөөр хооллогч амьтад)

    Хам олныг заах -тан4 дагавраас гадна, биеийн төлөөний үг “тан”-аас үүсэлтэй, хүндэтгэлийн утга илтгэх -тан4 хэмээх ижил дагавар (homo suffix) буй. Энэ дагавар ахайтан, багштан, гэгээнтэн, ламтан, ноёнтон, хаантан, эзэнтэн зэрэг цөөн үгийн бүтцэд тохиолдоно.

3. -вч дагавар: аравч, гэгээвч, дөрөөвч, зөөлөвч, мөрөвч, өвчүүвч, өндгөвч, сүүдрэвч, хаяавч, хошуувч, хөхөвч, хуруувч, хүзүүвч, элгэвч,

Дэлгэрэнгүй...