Menu

Үгийн сан, орчуулгын дүрэм

1. Үгийн өнгө аясыг тухайн харилцааны орчинд зөв тохируулна. Жишээлбэл, Далайцэрэн чамд баяр хүргэж, редакцтай холбоо барин ирж шагналаа авахыг сануулж байна гэсэн өгүүлбэрт “Чамд”, “сануулж” хэмээх хоёр үг харилцааны орчинд тохирохгүй байгаагаас өгүүлбэрийн утга гажиж, доромж шинжтэй, уцаарлангуй аяс илэрхийлэхэд хүрчээ. Ийм учраас эдгээр үгийг солих юм уу хасах хэрэгтэй.

2. Харилцааны тухайн орчинд онцын шаардлагагүй үг хэрэглэхээс зайлсхийнэ. Жишээлбэл, Бяцхан зорчигчдыг машинаар авч явах бол түүнд зориулсан тусгай бэхэлгээ заавал хэрэгтэй гэхгүй, Бяцхан зорчигчийг машинаар авч явахад тусгай даруулга хэрэгтэй гэвэл цэгцтэй болно. Шагнал гардуулах ажиллагаа явагдаж байна гэхгүй, Шагнал гардуулж байна гэнэ.

3. Харилцааны тухайн орчинд чухал хэрэгтэй үг хэллэг дутахаас сэрэмжилнэ. Жишээлбэл, Ерөнхийлөгчид нэр дэвшиж хөдөө орон нутгаар аялж явахдаа уулзалтын индэр дээр суун, эрхий хуруун дээрээ гозойтол нь босгон, хамрын тамхиа татаж суухад...гэсэн өгүүлбэрт үг дутсанаас ойлгомжгүй, болхи найруулгатай болжээ. Үүнийг Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшүүлэх сунгаад оролцож, орон нутгаар аялж явахдаа, уулзалтын хурлын үеэр тэргүүлэгчийн байранд, эрхий долоовор хуруугаар хөөргөө хавчин, хамрын тамхи татаж суухад... гэвэл түрүүчийнхээс арай дээрдэнэ.

4. Нэг үг болон нэг язгуурт үгийг давтан нуршихаас зайлсхийнэ. Жишээлбэл, Гарын хуруунуудаа чөлөөтэй ээлжлэн хөдөлгөж сурахын тулд ширээн дээр хуруунуудаа пөмбөгөр хэлбэртэй байрлуулан, нэг хэмээр ширээгээ зөөлөн тогших хөдөлгөөн хийнэ гэхгүй, Гарынхаа хурууг саадгүй хөдөлгөж сурахын тулд дунд үеэр нь ялимгүй нугалан цомбойлгож, тэгш гадарга дээр жигд хэмнэлээр зөөлөн тогшин сургуулилна гэвэл зөв болно.

5. Нийтэд ойлгомжгүй үг хэллэгээс зайлсхийх бөгөөд хэрэглэхээс өөр аргагүй бол зүүлт, тайлбар дагуулна. Жишээлбэл, Өөрийн үйлчилгээний онлайн цэгийг байгуулан ажиллах боломжтой гэсэн өгүүлбэр дэх “онлайн” гэдгийг хүн бүр ойлгоно гэж үзэх боломжгүй тул

Дэлгэрэнгүй...

Үг хувилгах, холбох дүрэм

1. Нэрлэхийн тийн ялгалд байгаа нэрд шаардлагагүй үед “нь” хамаатуулах нөхцөл дагуулж болохгүй. Жишээлбэл, “Баярын Бат нь тус сургуулийн оюутан мөн болохыг тодорхойлов”, “Д.Дулмаа нь уралдаанд түрүүлсэн тул баярын бичиг, үнэ бүхий зүйлээр шагнав” гэхгүй, “нь” нөхцөлийг хасна.

2. Нэгдүгээр биеийн төлөөний үгийн өгөх оршихын тийн ялгалын хэлбэрийн үндэс “над”дээр заахын тийн ялгалын -ыг нөхцөл залган, “надыг” гэж болохгүй. Зөвхөн “намайг” гэнэ.

3. Нэгдүгээр биеийн төлөөний үг “би”-гийн оронд “мань” хэмээх хамаатуулах нөхцөл хэрэглэж болохгүй. Жишээлбэл, Мань үүнийг мэдсэн. Мань энэ номыг аваагүй гэхгүй, харин Би үүнийг мэдсэн. Би энэ номыг аваагүй гэнэ.

4. Хэсгийг заадаг -нар, -нэр, -нууд, -нүүд, -чууд, -чүүд, -чуул, -чүүл, -ууд, -үүд, -д, -с дагаврыг хэрэглэхэд доорх дүрмийг баримтална. Үүнд,

а. Хоршоо үг юм уу холбоо үг, бас дан үгээр хэсгийг заасан тохиолдолд эдгээрийг хэрэглэхгүй. Жишээлбэл, Газар газрын хүн, хүн зоны бодол, олон морь, гучин машин, таван мянган гишүүн, хоёр зуун тамирчин, хэд хэдэн эрдэмтэн гэх мэт.

б. Үйл үгээр хэсгийг заасан тохиолдолд эдгээрийг хэрэглэхгүй. Жишээлбэл, Бөх барилдах, морь уралдах, хонь бэлчих, хүн цугларах, од түгэх гэх мэт.

в. Бодол санаа, хүсэл мөрөөдөл, агаар, тэнгэр, салхи шуурга гэх мэт бод биегүй, хэсэглэж бүлэглэж болдоггүй юмын нэрд эдгээр дагаврыг хэрэглэхгүй.

г. Ихэнх тохиолдолд хэсгээрээ байдаг юмын нэр, тухайлбал, элс, шороо, ус, цас, гурил, хивэг гэх мэтэд эдгээр дагаврыг хэрэглэхгүй.

д. Нар, сар, дэлхий, нүд, чих, ам, хамар, тархи, толгой, хүзүү, хоолой, элэг, зүрх, бөөр, ходоод гэх мэт тоо хэмжээ нь ямагт тогтмол байдаг юмын нэрд эдгээр дагаврыг хэрэглэхгүй.

е. Оноосон нэр, тухайлбал, юмын нэр хаяг сэлтэд хэрэглэхгүй. Жишээлбэл, Алтайн бүргэдүүд, Бурхантын буганууд, Офицеруудын ордон гэх мэт нэрийг Алтайн бүргэд, Бурхантын буга, Офицерын ордон гэх ёстой.

5. Зөвхөн өгүүлэгчид хамаатай үед “манай”, өгүүлэгч сонсогч аль алинд хамаатай үед “бидний” гэдэг биеийн төлөөний үг хэрэглэнэ.

6. Үйлийн эзнийг заадаг -гч нөхцөлтэй үгээр хүн бусын нэрийг тодотгож болохгүй. Жишээлбэл, Өнгөрөгч он, анхдагч нөхцөл, хэрэгжүүлэгч

Дэлгэрэнгүй...

Хүндэтгэл илэрхийлэх дүрэм

1. Уламжлалт монгол найруулгын дүрмээр, уншигч, сонсогчийг ямагт дээш өргөж, өөрийгөө доор байлган харилцана. Ингэхдээ хүндэтгэж буй талыг эрхэм, хүндэт, мэргэн, гэгээн, асралт, элбэрэлт, ачлалт, өршөөлт гэх мэт зохистой үгээр нэрлэн хандахын зэрэгцээ өгүүлэгч өөртөө бол өчүүхэн, доорд, мөхөс, эгэл, молхи, болхи, мулгуу гэх мэт үг хэрэглэнэ. Бас, хүндэтгэж буй нэрд -тан, -тэн, -тон,-төн дагавар залгаж, -багштан, даргатан, Баяртан, Баяр гуайтан гэх мэтээр хэлбэржүүлэн дуудаж болдог.

2. Хүн бусыг заадаг, доромж утгатай эцэг, эх хэмээх үгийг цээрлэж, аав,ээж гэнэ. Жишээлбэл, Аав, ээжийн алдар, аав, ээжийн хурал гэх мэт.

3. Хүнийг хүндэтгэн дуудаж нэрлэхэд “гуай”хэмээх үгийг тухайн хүний оноосон нэрийн араас дагуулан хэрэглэдэг. Жишээлбэл, Баатар гуай, Дулмаа гуай гэх мэт. Хүнийг хүндэтгэн дуудаж нэрлэх ийм үг бусад хэлэнд ч байдаг бөгөөд мистер, мистрез, господин, госпожа, мадам, мөсьеө, хёр, хёрин,дон, донья, сан, күни, сёнсёним, ши зэрэг гадаад үгийг монгол хэлний “гуай” гэдэг үгээр орчуулан хэрэглэнэ. Ингэхдээ эрэгтэй хүнийг ямагт гуай гэх ба эмэгтэй хүнийг гуай гэхээс гадна хааяа хатагтай гэж болно. Жишээлбэл, Блек гуай, Смит гуай, Иванов гуай, Холл хатагтай, Иванова хатагтай, Иванова гуай гэх мэт.

4. Эмэгтэй хүнийг гуай, хатагтай хоёроос гадна авхай, ахайтан, эзэгтэй зэрэг үгээр хүндэтгэн дуудаж болох бөгөөд залуу эмэгтэйг голдуу авхай, эзэгтэй нас тогтсон бол ахайтан гэж дуудна. Аль үгээр оноон дуудаж хүндэтгэхийг харилцааны тухайн орчинд тааруулна.

5. Хурал, цуглаан, баяр ёслол дээр болон радио, телевиз, сонин хэвлэлээр олон нийтэд хандаж хүндэтгэлийн үг хэлэх шаардлагатай бол “Хатагтай нар болон Ноёд” гэж хандана. Ингэхдээ тухайн хэллэгийн өмнө эрхэм хүндэт, гүн хүндэтгэлт гэх мэт хүндэтгэлийн үг

Дэлгэрэнгүй...

Найруулгын сэтгэлгээний дүрэм

1. Найруулан өгүүлж буй юм орон зайн хувьд зөв байх ёстой. Жишээлбэл: Барилга байгууламжийн ажил үндсэндээ дууссан үед пирамидын дээд талбай дээр өнгөлсөн хавтан дэвсэж, дараа нь налуу даланг нураажээ гэсэн өгүүлбэрт “дээд талбай дээр... дэвсэж” гэдэг хэллэг орон зайн дарааллыг зөрчиж буй бөгөөд “...пирамидын дээд талбайг хавтангаар өнгөлж..” гэвэл зөв болно. Бас зам барилаа, гүүр барилаа гэхгүй, зам тавилаа, гүүр тавилаа гэнэ. Учир нь, дээр дэвсдэггүй, доор дэвсдэг, зам, гүүр зэрэг доор байдаг гэсэн орон зайн төсөөлөл, тогтсон ухагдахууныг зөрчиж болохгүй.

2. Найруулан өгүүлж буй юм цаг хугацааны зөв дараалалтай байх ёстой. Жишээлбэл: Цас орж хүйтэн боллоо гэх буюу Нар гарч, тэнгэр цэлмэв гэхэд цаг хугацааны дараалал алдагдах тул Хүйтэн болж, цас орлоо, Тэнгэр цэлмэж, нар гарлаа гэж соливол зөв болно.

3. Найруулан өгүүлж буй юм үйлдлийн зөв дараалалтай байх ёстой. Жишээлбэл, “Ц.Элбэгдорж, Б.Бат-Эрдэнэ нарын өрсөлдөгч хэзээ тодрох вэ?”гэсэн өгүүлбэрт байгаа онцолсон үг тухайн үйлийг байнга гүйцэтгэх утга илтгэдэг учраас өрсөлдөгч тодрох биш, аль эрт тодорхой болсон байх ёстой. Энэ нэр үгийг ӨРСӨЛДӨХ гэж үйлшүүлээд, “Ц.Элбэгдорж, Б.Бат-Эрдэнэ нартай өрсөлдөх хүн хэзээ тодрох вэ?”гэвэл дүрэмд ойр болно.

4. Найруулан өгүүлж буй юм шалтгаацах холбоо хамаарлын хувьд зөв байх ёстой. Жишээлбэл, Танилцуулга, гэрэл зураг зэргийг бусдад үзүүлэн баясгахыг мэлмий мялаах гэж болно. Харин сонорыг мялаахад яруу тунгалаг дуу аялгуу, тааламжит үг өгүүлэл, шүлэг найраг мэтэс хэрэгтэй. Тийм учраас “Манай сонин дээрх киноны дараа долоо хоногт гарах ангиуд болон жүжигчдийн танилцуулга, өнгөт гэрэл

Дэлгэрэнгүй...

Найруулгын тухай суурь ойлголт

Найруулга зүй нь санаа бодлоо илэрхийлэхдээ тохируулан хэлний аль нэг  хэрэглүүрийг төгс төгөлдөр сонгон найруулж чадсан эсэхийг судалдаг. 

      Найруулга зүйн гол шаардлага бол:

      - Өгүүлж байгаа зүйл тодорхой,

      - Үг хэллэг оновчтой,

      - Үгийн баялаг арвин,

      - Нуршсан зүйлгүй товч,

      - Өөрийн гэсэн арга барилтай,

      - Чамирхсан зүйлгүй, энгийн байх ёстой байдаг.

      Аливаа зүйлийг найруулан бичихэд, найруулан бичих арга ухаан машид хэрэгтэй байдгаас гадна, найруулгын алдаа хэрхэн үүсэж болдгийг мэдэж байх нь чухал ач холбогдолтой. Найруулга зүйн ухаан дахь хэлний хэрэглүүрийн хүрээ маш өргөн төдийгүй, аливаа хэлний үгийн сангийн баялгийг зөв эзэмшиж сурах нь хүмүүсийн өдөр тутмын харилцаанд ч хэрэгтэй билээ.

Мөн найруулгыг дараах гурван зэрэгт ангилан авч үздэг. Энэ нь:

    1. Эрхэмсэг буюу дээд,
    2. Ерийн буюу дунд,
    3. Доромж буюу доод найруулга юм.

      Эрхэмсэг буюу дээд найруулгад бичиг зохиолын хэлний дээд хэм хэмжээнд тохирох хуучирсан үг, шинэ үг, яруу найргийн үг зэрэг эрхэмсэг тансаг үг ашигласан найруулга багтдаг бол доод найруулгад этгээд, завхай, бүдүүлэг үг хэрэглэсэн найруулгыг багтаадаг. Харин дунд найруулга гэдэг нь ердийн найруулга болно.