Menu

Өгүүлбэрийн холбоц

   Бичиг, ярианы хэлний аль алинд хамгийн гол нь тухайн хэллэг тод, цэвэр оновчтой, энгийн байх явдал юм. Энэ шаардлагыг хангахын тулд өгүүлбэр найруулах ухааныг сайтар эзэмших учиртай. Монгол хэл үг холбохын хувьд баялаг хэлний нэг бөгөөд найруулах, хамжуулах, аялга, дэс дараагаар холбох, үг давтах, үг хослох буюу хорших зэрэг олон янзын арга хэрэглэх өргөн боломжтой. Гэвч эдгээрийн дотроос хамгийн түгээмэл нь найруулах ба хамжуулах арга болно.

   Үг, холбоо үгийг эх хэлнийхээ хууль зүйгээр зөв холбож нөхцөлдүүлбэл сая өгүүлбэр болох бөгөөд утга санаагаа бүрэн, зөв илэрхийлсэн өгүүлбэрүүдийн учир зүйн холбоо авцалдааг зөв олж холбож чадвал бичиж байгаа зүйл (эх) зөв болно. Иймээс өгүүлбэр бүрийг зөв найруулах нь эхийг зөв зохиохын үндэс болдог байна.

   Өгүүлбэр хураангуй, дэлгэрэнгүй (урт, богино), энгийн нийлмэл гэх мэт олон янз бүтэц бүрэлдэхүүнтэй, нэр үйл, энгийн, нийлмэл гэх мэт олон янз өгүүлэхүүнтэй байх тусмаа унших сонсоход нийцтэй байдаг. Өгүүлбэрийн ямар бүтэц найруулгатай, ямар хэлбэрт өгүүлэхүүнтэй байх нь олонхдоо зохиож байгаа эхийн төрөл зүйл (жанр) бичигч өгүүлэгчийн тухайн юмс үзэгдэлд хандах байдал зэргээс хамааран харилцан адилгүй байна.

   Монгол хэлний өгүүлбэрийн өгүүлэхүүн олон янз байдаг. Жишээлбэл, “Манай аав малчин” гэсэн өгүүлбэрт өгүүлэхүүн нь “малчин” гэсэн нэг үгээр илэрсэн байхад “Ах маань хойтон өдийд хүрээд ирчихсэн сууж байх байлгүй” гэсэн өгүүлбэр (хүрээд ирчихсэн сууж байх байлгүй) гэсэн таван үгээр байна.

  Гэвч ямар үгийн аймгийн үг голлосон, ямар хэлбэртэй өгүүлэхүүн байх нь бичиж байгаа эхийн найруулгын төрөл, өнгө аяс, өгүүлэгчийн хэн болох, тухайн юм үзэгдэлд хэрхэн хандсан зэргээс хамаарна. Товчлон хэлэхэд энгийн нэр (жинхэнэ нэр, тэмдэг нэр, тооны нэр гэх

Дэлгэрэнгүй...

Өгүүлбэрийн гишүүдийн байрлал

   Бодол санаагаа хэл зүйн хувьд зөв илэрхийлэх нь үг хэллэгийг оновчтой сонгож, үгийн байрыг ёс журмын дагуу оноон байрлуулахтай нягт уялдана. Ийнхүү үгийн дэс дараа, үгийн утгын зохицолдоог тохируулж хэрэглэх нь утга зохиолын хэлний хэм хэмжээг баримтлахын зайлшгүй чухал нөхцөлийн нэг болно.
   Харьцангуй утга төгссөн мэдээллийг бие биедээ илэрхийлэх хэлний хамгийн боломжтой бүтэц, хэлбэр нь өгүүлбэр юм. Өгүүлбэрийн гол амин сүнс нь үйл үгээр илэрсэн гэж үздэг. Хүний толгойд уг үйл явдлын тухай санаа төрмөгц хамаг анхаарлаа өгүүлэхүүнд төвлөрүүлдэг. Иймд өгүүлбэрийг найруулахад гол үүрэгтэй үгс бол үйл үг байдаг. Үйл үг бүхэн өмнөх гишүүнээ тодорхой хэлбэрээр захирдаг. Жишээ нь: “ав” гэсэн үйл үг “хэн” гэсэн үйлийн эзэнтэй харьцахаас гадна “юуг”, “хэнээс”, “юугаар” гэсэн хэлбэрийг захирч байна. Эдгээр хэлбэрийн аль нэгийг өөрчилбөл өгүүлбэрийн найруулга буруу болно.
   Өгүүлбэр сайн найруулах үндсэн нөхцөл нь гишүүдийг оновчтой, зөв холбон байрлуулах явдал юм. Ийм учраас өгүүлбэрийн утга санааг ойлгомжтой тодорхой илтгэн гаргая гэвэл гишүүдийг нь зөв байрлуулах хэрэгтэй.
   Монгол хэлний өгүүлбэрийн гишүүд субьект, обьект, предикат буюу өгүүлэгдэхүүн-тусагдахуун-

Дэлгэрэнгүй...

Үг дутахуй

   “Тухайн сэдэвт зайлшгүй байх ёстой үг, тодотголыг хэрэглээгүйгээс өгүүлж байгаа зүйл тодорхой бус, ойлгомжгүй болохыг үг дутсан алдаа гэнэ”

   Аливаа хэлэх гэсэн санааг товч тодорхой, оновчтойгоор илэрхийлэх нь найруулгын чухал шаардлагын нэг мөн боловч харин зайлшгүй байх ёстой үг, тодотголыг хэрэглээгүйгээс өгүүлж байгаа зүйл нь ойлгомжгүй болж үг дутсан алдаа үүсдэг.

  Хэл хэмээгч зүйл нь аливаа зүйлийг хялбарчлах, хэмнэх эрмэлзэлтэй байдаг байна. Ийм учраас алив харилцан ярианд бүрэн бүтэн өгүүлбэр байх нь ховор байдаг. Хэдий энэ нь хэлний зүй зохист үзэгдэл мөн боловч хэлний тодорхой хэм хэмжээг зөрчсөн тохиолдолд тухайн гээгдсэн үг нь утгын ухагдахууны хувьд зайлшгүй байх ёстой үг мөн байвал найруулгын шаардлагыг зөрчсөн алдаа болдог.

   Үг дутахуйн алдаа нь учир шалтгааны зайлшгүй шаардлагатай байх үгийг орхисноос утга ойлгомжгүй болох, илэрхийлэх гэсэн санаагаа гаргаж чадахгүй байх явдал гардгаас бий болдог. Ийм алдаа нь бичиж буй зүйлээ хэт товчлох гэж байгаад утгыг гажуудуулснаас, хэлний хэмнэлтийн зарчмыг буруу хэрэглэснээс үүсдэг байна.

   Найруулгад үг дутсан алдаа үүсэхдээ амархан байдаг боловч мөн л засахад амархан байдаг онцлогтой. Тухайлбал, хаяж гээгдсэн утга ялгах үүрэг бүхий үсгийг олж зөв байрлуулахад л тухайн алдаа засагддаг. Жишээлбэл:

   “Чадвартай бурхан шиг эмч” гэхийн оронд “Авьяас чадвартай бурхан шиг эмч” гэсэн бол илүү оновчтой найруулга байх байлаа. Учир нь

Дэлгэрэнгүй...

Үг давтахуй

   “Хэлний ямар нэгэн үүрэг зорилгогүй нэг төрлийн үгийг, аль эсвэл ойролцоо ижил утга бүхий үгийг давтахыг үг давтахуйн алдаа гэнэ”

   Аливаа найруулгад нэг үгийг хэт олон давтах нь найруулгыг дордуулдаг байна. Үг давтах алдаа нь үнэндээ үг илүүдсэн алдааны өөр нэгэн хэлбэр гэж хэлж болно. Товчхон хэлбэл, үгийг хэт олон давтах нь аман ба бичгийн хэлний найруулгад сайн нөлөө үзүүлдэггүй.

   Үг давтсан алдааг дараах байдлаар ангилж болно.

   Нэг төрлийн үгийг давтсан алдаа

   “Улсын их хурлыг дөрвөн жилийн хугацаатай сонгодог. Улсын их хурал далан зургаан гишүүнтэй. Улсын их хурлын гишүүд туслахтай байдаг” гэсэн өгүүлбэрт “Улсын их хурал” гэсэн нэг үгийг шаардлагагүй олон давтсан тул “Улсын их хурлыг дөрвөн жилийн хугацаатай сонгодог бөгөөд далан зургаан гишүүнтэй, тэдгээр нь туслахтай байдаг” гэвэл илүү оновчтой найруулга болно.

  Мөн “Бид иймийн улмаас энэ ЭХО аппарат хэрэглэдэг эмч нараас бүрдсэн клуб байгуулж хооронд нь туршлага солилцуулах, чадваржуулах зорилготой клуб байгуулах өргөдлөө гаргалаа” гэсэн өгүүлбэрт “клуб байгуулж” хэмээн шаардлагагүй газарт давтан бичсэн нь үг илүүдсэн алдаа болжээ. Зүй нь “Бид иймийн улмаас энэ ЭХО аппарат хэрэглэдэг эмч нараас бүрдсэн, хооронд нь туршлага

Дэлгэрэнгүй...

Үг илүүдэхүй

   “Тухайн найруулгад онц шаардлагагүй үгсийг хэрэглэснээс найруулга сунжруу, нуршуу, ойлгомжгүй болохыг үг илүүдсэн алдаа гэнэ”

   Аливаа зүйл илүү ч үгүй, дутуу ч үгүй яг тохирсон нь хамгийн оновчтой байдаг. Найруулгад ч бас шаардлагагүй илүү үг нуршсанаас хэлэх гэсэн санаагаа ойлгуулахад бэрхшээлтэй болох нь бий. Ийм алдаа нь ихэвчлэн хэлний хэмнэлтийн зарчмыг зөрчсөнөөс үүсдэг билээ. Хэлний хэмнэлтийн зарчим гэдэг нь бичиг, ярианы явцад тухайн найруулгад хэрэггүй үгсийг хасахыг хэлнэ. Тиймээс монгол хэлний үг товчлох ёс, үг хэмнэлтийн зарчмыг мэдэж байх нь чухал байдаг. Үг илүүдсэн алдааг илүү нарийвчлан тайлбарлаж үзье.

   Ойлгомжтой зүйлийг шаардлагагүй үед нуршин тайлбарласнаас үг илүүддэг. Жишээлбэл, “Нэг жилийн хугацаанд Япон улсад хэлний мэдлэгээ дээшлүүлэн сайжруулах хүмүүсийг бүртгэж байна” гэсэн өгүүлбэрт “хугацаанд, улсад, дээшлүүлэх” гэсэн гурван үгийг онц шаардлагагүй үед нуршин үг илүүдүүлжээ. Зүй нь “Нэг жилд Японд хэлний мэдлэгээ дээшлүүлэх хүмүүсийг бүртгэж байна” гэхэд хангалттай ойлгомжтой болж чадах юм.

   Нэр үгийн өмнө шаардлагагүй илүүц тодотгол хэрэглэснээс үг илүүдэх алдаа гардаг. Жишээлбэл, “Өвлийг санагдуулам хүйтэн зайрмагаа аваарай” гэсэн өгүүлбэрт “зайрмаг” гэсэн үгийн өмнөх “хүйтэн” гэсэн тодотгол нь илүүц, шаардлагагүй юм. “Өвлийг санагдуулам”

Дэлгэрэнгүй...

Үг сонгохуйн бус алдаа

   Аливаа хэлэнд хэлний хэмнэлт үргэлж явагдаж байдаг жамтай. Хэлний хэмнэлт нь хэлний зүй зохист үзэгдэл бөгөөд хэлийг хөгжүүлж байдаг билээ. Угаасаа хүний мөн чанар нь аливаа зүйлсийг хялбарчлах, хэмнэх, товчлох хандлагатай байдаг бөгөөд энэ нь ч хэлэндээ тусаж байдаг байна. Хэлэхүйн талаасаа хүний хэлээр илрэх харилцаа нь үргэлж товч байхыг эрмэлздэг ч энэ нь хэтэрвэл найруулгын олон төрлийн алдааг үүсгэдэг ажээ. Үг сонгохуйн бус алдаанд үг давтсан алдаа, үг дутсан алдаа, үг илүүдсэн алдаануудыг багтаан авч үздэг.

Дэлгэрэнгүй...

Яруу хэрэглүүр оновчгүй сонгосон алдаа

   “Тухайн хам сэдэвт сонгосон зүйрлэл, зүйрлэгдэхүүн хоёрын хооронд зөрчил гаргахыг яруу хэрэглүүр оновчгүй сонгосон алдаа гэнэ”

   Яруу хэрэглүүр оновчгүй сонгосон алдаа гол төлөв уран зохиолын хэл найруулгад тохиолддог. Уран зохиолын хэл найруулгын гол онцлог бол зүйрлэлийг ашиглах бөгөөд ингэхдээ оновчгүй сонгосон алдааг гаргадаг байна. Яруу хэрэглүүрийг мөн энгийн найруулгад ашиглах тохиолдолд үгийг оновчгүй сонгосноос алдаа гардаг. Гэхдээ уран зохиолын найруулга харьцангуй чөлөөтэй байдаг бөгөөд зориудаар үг буруу сонгох, үгийн өнгө аяс гажих алдаа гаргадгийг яруу хэрэглүүр буруу сонгосон алдаа гэж үзэж болохгүй юм. Нэгэн жишээ авч үзье. “Тэмээ” гэдэг шүлэг бий. Уг шүлэгт:

Нээрээ тиймээ гэх шиг

Нэр нь хүртэл тэмээ

      гэсэн байх бөгөөд “тэмээ” гэсэн үгийг “тиймээ” гэдэгтэй зүйрлэсэн нь уг хоёр зүйрлэл, зүйрлэгдэхүүн хоёр хоорондоо зүйрлэлийн ямар ч холбоогүй байгаа нь яруу хэрэглүүрийг оновчгүй сонгосон алдаа болжээ гэж үзэхээр байна.

Дэлгэрэнгүй...

Үгийн өнгө аяс гажсан алдаа

   “Ойролцоо утгатай олон үгсээс тухайн бичиж буй зүйлдээ оновчгүйг нь сонгон найруулснаас үүдэн гарах алдааг үгийн өнгө аяс гажсан алдаа гэнэ”

   Аливаа найруулгад үгийн өнгө аясыг зөв тохируулах нь найруулгын нэгэн чухал шаардлага болно. Олон утгаар хэрэглэгддэг үгсээс хамгийн зөв оновчтой, тухайн найруулгад тохирох үгийг сонгох нь чухал юм.

   Жишээлбэл, “Наадмын талбайд хүмүүс хөл тавих зайгүй багширчээ” гэсэн өгүүлбэрт “багшрах” гэсэн үгийг хүн дээр хэрэглэснээс үгийн өнгө аяс гажсан найруулгын алдаа болжээ. Зүй нь “Наадмын талбайд хүмүүс хөл тавих зайгүй цугларчээ” гэсэн бол оновчтой найруулга

Дэлгэрэнгүй...

Үг буруу сонгосон алдаа

“Тухайн өгүүлж байгаа зүйлийн утга агуулгад тохирохгүй үгийг сонгон хэрэглэснээс үүссэн алдааг үг буруу сонгосон алдаа гэнэ”

   Тухайн бичиж буй сэдэвт таарах оновчтой үгийг сонгоно гэдэг найруулгын чухал чадвар юм. Аливаа найруулж бичсэн зүйл нь ерөнхийдөө сайн болсон хэдий ч харин ганц л үгийг буруу сонгоход бүх хөдөлмөр талаар болдог тул үгийг зөв сонгон найруулах нь хамгаас чухал болно.

   Үг буруу сонгох алдаа нь үгийг оновчтой сонгоогүйгээс хэлэх, өгүүлэх гэсэн зүйлээ бүрэн гүйцэд, утга төгөлдөр илэрхийлж чадахгүй, тэр байтугай өөр утга санаа илэрхийлж болох найруулгын алдаа юм. Энэ алдаа нь тухайн утга агуулгад тохирох үгийг оновчтой сонгоогүй, ойролцоо утгатай үгсийн утгын нарийн ялгааг мэдэхгүйн улмаас хамгийн оновчгүйг сонгох, мөн олон утгаар хэрэглэгддэг үгийн нийтээр хэлж хэвшсэн байдлыг гажуудуулснаас болж үүсдэг билээ. Түүнчлэн үгийн баялаг муугаас, хэт чамирхсанаас, найруулгын өнгө аяс,

Дэлгэрэнгүй...

Үгийн сангийн найруулгын алдаа

Найруулга зүйн үндсэн шаардлага, хэл найруулгын дүрэм горимыг зөрчсөний үр дагаврыг найруулгын алдаа гэнэ.

   Олон нийтийн эх хэлний боловсролын хувьд эзэмшвэл зохих чухал чадварын нэг бол зөв яруу найруулан бичих билээ. Энэ нь аливаа хүний эх хэлний чадварыг харуулахаас гадна ерөнхий соёлын түвшнийг ч мөн илтгэдэг байна. Өөрөөр хэлбэл үг хэллэгийг оновчтой сонгон товч тодорхой, ойлгомжтой найруулан бичих нь хэрэглээний хувьд чухал чадвар мөн. Ийнхүү найруулан бичих үедээ хүмүүс олон төрлийн алдаа гаргадаг байна.

   Үгийн сангийн найруулга зүй бол зөв сайхан ярьж бичих найруулах арга барилыг судалдаг найруулга зүйн шинжлэх ухааны нэгэн салбар юм.

Дэлгэрэнгүй...