Menu

Үг бүтэхүйн найруулга

                                               Авлигал уу, Авлига уу?
   Шунан ховдоглох сэтгэлийн эрхээр бусдаас ёс бусаар авсан эд зүйлийг заан нэрлэсэн “авлигал” гэдэг үг нэгэн үед хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл, хэн бүхний хэл ярианд уяатай байв. Чухамдаа ийм нэр үг монгол хэлний үгийн санд байхгүй, бүтцийн хувьд буруу бөгөөд зөв хэлбэр нь “авлига” юм. Монгол хэлэнд нэр үгээс үйл үүсгэх -л дагавар байхаас бус нэрээс нэр үүсгэдэг -л дагавар байдаггүй.
   1983 онд хэвлэгдсэн “Монгол үсгийн дүрмийн толь”-д үйл үндсийн хойно зурдас тавиагүй байдаг бөгөөд уг толийн 14-р талд “авлигал (хээл хахууль авах)” хэмээн бичсэнийг “авлигал” гэсэн нэр үг байгаагаар ухааран хэрэглэж, улмаар эдүгээ нийтээр монгол хэлний авлигал(ах) гэдэг үйл үгийн үндсийг нэр үг мэтээр эндүүрэх болжээ. Хэрэв тэр толь бичигт “авлигал-” хэмээн үйл үгийн үндэс болохыг заасан зурдастай бичсэн бол энэ эндүүрэл гарахгүй байсан буй заа.
   “Авлига” гэдэг үгийн утгын түүхэн хувьслыг нэхэн үзэхэд бас сонирхолтой. 13-р зууны үеийн монгол хэлнээ хаан эзний өмнөөс дайн тулаанд орж, амь эрсэдсэн эрэлхэг баатрын үр хойчис, өнчин хоцрогсдод олгох түгээл хишгийг “өнчдийн авлига” гэдэг байжээ. Тухайлбал: “Монголын Нууц Товчоон”-ы 218-р зүйлд “...Бас Чингис хаан Цагаангоогийн хөвүүн Нарийнтоорилд өгүүлрүүн: Эцэг чинь Цагаангоо миний өмнө хичээж хатгалдах болон Далан балжуудад хатгалдахуйд Жамухад алагдлаа. Өдгөө Тоорил эцгийнхээ тус өнчдийн авлига автугай...” хэмээсэн буй. Энэ талаар “Монголын Нууц Товчоон”-ы 185, 217, 218-р зүйлээс лавлан үзнэ үү.
   Аливаа хэлний түүхэн хөгжлийн явцад үгийн утга хувьсан өөрчлөгддөг зүй тогтлоор угтаа буяны өглөгийг авах утгатай байсан “авлига” хэмээх үг нь хээл хахууль авах гэсэн утгыг илтгэх болжээ. Энэ мэт монгол бичгийн хэлнийхээ уугуул үгийг сэргээн хэрэглэж байгаа нь сайшаалтай бөгөөд гагцхүү зөв хэлбэрээр нь хэвшүүлбэл зохино. Уг нэр үндсээс авлигад шунан дурлагч этгээдийг заасан авлигач, авлига авах үйлийг заасан авлигал- зэрэг үндэс үүссэн байна.
   Мөн авлага гэсэн нэр үг буй. Авлига, авлага нь хоёулаа ав- гэсэн үйл язгуурт нэр бүтээх дагавар залгаж бүтсэн нэрлэлт. Утгын хувьд бусдаас авах ёсгүй зүйл буюу угтаа хээл хахууль авахыг заасан нэрлэлт нь авлига, авах ёстой эд зүйлийг заасан нь авлага болох мэт. (Д.Заяабаатар)

                               Буруу хэлбэржсэн зарим үгийг залруулах нь
   Монгол хэл нь Алтай язгуурын бүлэгт багтдаг, залгамал хэв шинжтэй хэл учраас үгийн бүтэц хэлбэржилтийн хувьд язгуур, үг бүтээх дагавар, хувилгах нөхцөл гэсэн дараалалтай байдаг. Үг бүтээх дагавар бүр нь өөр өөрийн байр, утгатай.
   Монгол хэлний үг бүтэх зүй тогтлоос гажууд бүтээсэн хожуу үед хамаарах нэрлэлт цөөнгүй байгааг эх хэлнийхээ бүтэц тогтолцооны үүднээс засан залруулж, зөв хэлбэрийг хэвшүүлж байх нь зүйтэй юм.
1. Эрмэлзлэл бус эрмэлзэл. Орчин цагийн монгол хэлэнд үйлээс нэр үндэс үүсгэх -л дагавар байдаг. Тухайлбал: бод-бодол, үз-үзэл, сана-санал, хэвлэ-хэвлэл, гар-гарал, бүтээ-бүтээл гэх мэт. Гэтэл шинэ үсгийн дүрмээр эрмэлзлэл гэж бичээд буй үгийг өмнөх жишгээр задлан үзвэл эрмэлзэл- >эрмэлзлэл гэж үүсэх ёстой болно. Монгол хэлний түүхэн баримт дурсгалд эрмэлзэл- гэсэн үйл үндэс ер байхгүй. Тэгэхээр “эрмэлзлэл” нь эрмэлзэ- гэсэн үйл үндсэнд нэр үүсгэх -л дагавар залгаж бүтсэн “эрмэлзэл” гэх нэр үгийн ташаа бичлэг болно.
2. Дурдатгал бус дуртгал (дурадхал). Дурдатгал хэмээн бичиж буй нэр үндсийг бүтцээр нь задалбал дурдатга- + -л болно. Гэтэл монгол хэлэнд дурдатга- гэсэн үйл үндэс байхгүй бөгөөд “эрмэлзэл-”-ийн нэгэн адил ташаарсан хэрэг юм. Энэ нь дурад- (үйл үндэс) +ха (үйлдүүлэх хэвийн бүтээвэр) +-л (үйлээс нэр үг бүтээх дагавар) гэж үүссэн бөгөөд дуртгал хэмээн бичих ёстой.
Дурдах нэгэн зүйл, дурд-, дурс- гэсэн үйл үндсүүд -д, -с гийгүүлэгчийн сэлгэцээр үүсжээ. Монгол хэлний д, с гийгүүлэгч дадах дасах, багадах багасах, уртдах уртсах, богинодох богиносох зэргээр сэлгэх тохиолдол цөөнгүй. Тэгэхээр дурсгал, дуртгал хоёр нь бүтцийн хувьд яг адил юм.
Дашрамд дурдахад, эдүгээ ихэд түгсэн “санал болгох” гэдэг хэллэгийг монгол бичгийн хэлэнд “дуртгах” гэж хэлдэг байсныг тэмдэглэе.
3. Гарваль бус гарал. Орчин цагийн монгол хэлний үг бүтэх ёсонд буруу хэвшсэн нэг хэлбэр бол гарвал(ь) юм. Монгол хэлэнд үйлээс нэр үг бүтээх -вал(ь) дагавар байхгүй бөгөөд гар- гэсэн үйл язгуураас гарал, гарам, гарц, гараа, гарлага, гарам зэрэг нэр үндэс үүсдэг. Тэгэхээр уг гарал, угсаа гарал, гарал үндэс гэж хоршин хэрэглэх нь зүйтэй байна. (Д.Заяабаатар)

                                                  Зоорь бус зөөр
   “Монгол хэлний товч тайлбар толь”-д “зоорь” гэдэг үгийг “байшин гэрийн дор буюу энгийн газар алин боловч газрыг ухаж юм хум хадгалахаар бэлтгэсэн сав буюу нүхэн сав” (280-р тал) хэмээн тайлбарлажээ. Эл үгийн гарал бүтцийг хөөн үзвэл, бай+р=байр, хэвт+р=хэвтэр , буу+рь=буурь, суу+рь=суурь гэх мэт үгстэй адилтгахад хүрнэ.
   Орчин цагийн монгол хэлний үйлээс нэр үүсгэх -р, -рь дагавар ихэвчлэн орших орныг заасан утгатай жинхэнэ нэр бүтээдэг. Тэгвэл, “зоорь” гэдэг нь “зоо-” язгуурт үйл үгэнд -рь дагавар залгаж бүтсэн хэл зүйн хэлбэр үү, “зоо-” нь бэхлэх, хатгах, оноох гэсэн утгатай үйл язгуур мөн үү

Дэлгэрэнгүй...