Menu

Үгийн сангийн найруулга

                                               Авхай биш авгай
   Одоогийн бидний ярианы хэлэнд авхай, авгай хэмээх үгс нь хоёулаа эмэгтэй хүнийг дуудах үгс л дээ. Авхай гэж дээхэн үед язгууртан хүний охиныг, харин орчин үед залуу хүүхнийг егөөдөх маягаар хэлдэг бол авгай гэж хүний гэргий болсон хүнийг, эсвэл өөрөөсөө эгч эмэгтэй хүнийг хүндэтгэх нэр юм. Гэтэл авгай гэж ах настныг хүндэтгэх өөр нэгэн утга бий. Энэ нь эрэгтэй эмэгтэй хүнийг ялгаагүйгээр нэрийнх нь ард залгаснаар хүндэтгэх утгыг илтгэнэ. Өөрөөр хэлбэл гуай гэсэн үг. Жишээлбэл, Монгол улсын одоогийн ерөнхийлөгчийг Элбэгдорж гуай ч гэж хэлж болно, Элбэгдорж авгай ч гэж хэлж болно. Мөн түүний гэргийг Болормаа авгай ч гэнэ, Болормаа гуай ч гэнэ. Аль аль нь л хүндэтгэж буй хэлбэр болно. Харин Элбэгдорж авхай гэвэл түүнийг эмэгтэй хүн гэж хэлсэн хэрэг болох байлгүй дээ.
   Харин сүүлийн үед сонины хуудаснаа, ихэвчлэн шинээр хэвлэгдэн гарч буй номууд дээр “Уншигч авхай танаа”, “Уншигч авхай” хэмээн их тааралдах боллоо. Уг нь “Уншигч авгай” буюу “Уншигч гуай” гэсэн хүндэтгэл байгаа болов уу. “Уншигч авхай” гэхээр ганцхан эмэгтэй хүнд л зориулсан буруу утга агуулаад эрэгтэй хүнд бол хамаагүй ээ л гэсэн санаа болно. (Д.Боролзой)

                                             Амьтны үр төлийн нэр
    Монгол хэлнийхээ үгийн баялгаас сурч эзэмшиж байх нь жирийн иргэн хэн бүхэнд хамааралтай. Манайхны үг мэдэхгүйгээс бараг нийтээрээ тайлбар хэлж ойлголцдог болсон үгсийн нэгэн зүйл нь амьтны үр төлийн нэр юм. Тухайлбал, тураг гөрөөсний төрлийн амьтан бол төлийг нь бүгдийг янзага юм уу тугал, шувуу бол цөм ангаахай, дэгдээхий, бусад олонх амьтны төлийг зулзага гэсэн үгээр аргацаан тайлбарлаж хэлсээр байна. Иймд түгээмэл тохиолдох амьтны үр төлийн нэрээс уншигч танаа толилуулъя.
   Алагдаахайн ялман, алтан гургалдайн алтан цуравдай, араат гөрөөсний /зүртэй төстэй нэг зүйл гөрөөс/ зангуудай, аргалийн хурга, арслангийн гүег, баавгайн бамбарууш /бамбарш гэх нь ч бий/, барын бамбар, бозлогийн мөндөл, бор гөрөөсний янгуудай, бөднө шувууны дэгдүнэ, бугын илий, булганы хойв, галууны цурав /нугас, гургуул, тахианых мөн цурав гэнэ/, гахайн торой, гүрвэлийн үрвэл, доргоны ханьс /ганьс ч гэдэг/, зааны тумбага, зарааны бөөдий, зурмын цорд, зэвэг загасны хой, зэрлэг гахайн хөх, зээрийн янзага, илжигний дудран, имжний сэмжин /бас цовхрой гэнэ/, мазаалайн алманцаг, могойн хувилгана /бас зогой гэнэ/, мөрөг загасны мөгц, нохой зээхийн бөртөн, өмхий хүрний сөдий, сармагчны монио /бас монш, монди гэх нь ч бий/, тахианы цурвага /цурваас иххэн хөрвөжсөнийг нь ийн хэлнэ/, тарваганы мөндөл, тулын тулбага, туулайн бүжин, улаан далба загасны цураа, үнэгний гавар /бас шахар гэнэ/, үхэр оготны бөлбөөхий, халиуны бор, хандгайн хотол, хулганын гөлчгий, хүдрийн шовшоор /шовшоорой ч гэдэг/, хэрэмний хувдай, хярсны зөнжиг, цааны хугаш, чонын бэлтрэг, шилүүс, ирвэс, цогондой зэрэг амьтны зулзагыг ногуул /шилүүсний шарах гэж бас хэлдэг/, янгирын үнүх гэдэг байна. Мөн үлгэр домогт гарах чөтгөрийн багыг нь бонго гэдэг ажээ.
   Эдгээр нэрийг ялангуяа хүүхдийн уран зохиол, хүүхэлдэйн киноны орчуулга зэргээс аваад аливаа бичиг зохиолд аль шаардлагатай газар нь хэрэглэж заншмаар байна. (М.Баярсайхан)

                                     Бичиг хар, данс хараа хэмээх үгсийн учир

   Монгол хэлэнд үзэх харах гэдгийн “хар-”, юмны өнгөн хэсгийг хусах ховхлохын утгат “хар-” гэсэн үйл үгсээс гадна, өнгө зүс заасан “хар”, хардах санааг заасан “хар” гэдэг нэр үгс, дуу чимээ заасан хар хур хийх гэдгийн “хар” зэрэг ижил дуудлагат үгс байдаг. Мөн бичиг хар, данс хар буюу данс хараа хэмээн ямагт хоршин хэлж, дангаар нь үл хэрэглэх “хар” хэмээх үг бий. Монгол бичгээр “хар-а” He*T гэж бичнэ. Энэ удаа хоршоо үгэнд ордог тэрхүү “хар” гэдэг үгийн талаар өөрийн мэдэх зүйлийг та бүхнээ товч өгүүлсү.
   Хамт хоршиж буй үгс болон хоршоо үгийн бүхэлдээ илэрхийлж буй утгыг нь үзвэл, цөм бичиг хэрэг, албан баримттай холбогдолтой байна. Эл “хар” гэдэг үг угтаа өнгийн “хар” гэдэг үг юмсанж. 13 дугаар зууны үест Монголд тухайн албан бичгийг хаанд холбогдох үгүйгээр нь “бичиг цагаан”, “бичиг хар” хэмээн ялган нэрлэж байжээ. Хааны хамаатай бичгийг “цагаан”, бусад бичгийг “хар” хэмээн тодотгож байв. Сонирхолтой нь манж хэлэнд бичиг хар, данс хар гэдгийн “хар” хэмээх үгийг “чаган” гэнэ. Энэ нь мөнөөх “бичиг цагаан” гэдгийн цагаан хэмээх үг дунд үеийн монгол хэлний дуудлага болон монгол бичгийн Cegea гэдэг бичлэгийн хэлбэрээрээ манж хэлэнд орсон үг болно. 

   Манж нарын хэл бичгийн анхны “багш нар” нь монголчууд байсныг түүх нотолдог. Ерөөс манжийн утга зохиол нь монгол хэл бичгээрх албан бичгийн зүйлээс эхэлсэн уламжлалтай. Манжийн төр улс байгуулагдсан эхэн үе төдийгүй, түүнээс өмнөх үеийн жүрчин нар ч монгол хүний нэр, монгол цол, тушаалыг өргөнөөр хэрэглэж байв. Манж хэлэн дэх “чаган” хэмээх үг нь монгол бичгийн соёлын нэр томьёо бусад үндэстэнд нэвтэрч байсныг гэрчлэх нэгэн баримт болон үлджээ. Бидний өвөг дээдэс бичгийн их соёлтой байсан юм шүү.

Дэлгэрэнгүй...