Menu

Үгийн сангийн найруулга

                                               Авхай биш авгай
   Одоогийн бидний ярианы хэлэнд авхай, авгай хэмээх үгс нь хоёулаа эмэгтэй хүнийг дуудах үгс л дээ. Авхай гэж дээхэн үед язгууртан хүний охиныг, харин орчин үед залуу хүүхнийг егөөдөх маягаар хэлдэг бол авгай гэж хүний гэргий болсон хүнийг, эсвэл өөрөөсөө эгч эмэгтэй хүнийг хүндэтгэх нэр юм. Гэтэл авгай гэж ах настныг хүндэтгэх өөр нэгэн утга бий. Энэ нь эрэгтэй эмэгтэй хүнийг ялгаагүйгээр нэрийнх нь ард залгаснаар хүндэтгэх утгыг илтгэнэ. Өөрөөр хэлбэл гуай гэсэн үг. Жишээлбэл, Монгол улсын одоогийн ерөнхийлөгчийг Элбэгдорж гуай ч гэж хэлж болно, Элбэгдорж авгай ч гэж хэлж болно. Мөн түүний гэргийг Болормаа авгай ч гэнэ, Болормаа гуай ч гэнэ. Аль аль нь л хүндэтгэж буй хэлбэр болно. Харин Элбэгдорж авхай гэвэл түүнийг эмэгтэй хүн гэж хэлсэн хэрэг болох байлгүй дээ.
   Харин сүүлийн үед сонины хуудаснаа, ихэвчлэн шинээр хэвлэгдэн гарч буй номууд дээр “Уншигч авхай танаа”, “Уншигч авхай” хэмээн их тааралдах боллоо. Уг нь “Уншигч авгай” буюу “Уншигч гуай” гэсэн хүндэтгэл байгаа болов уу. “Уншигч авхай” гэхээр ганцхан эмэгтэй хүнд л зориулсан буруу утга агуулаад эрэгтэй хүнд бол хамаагүй ээ л гэсэн санаа болно. (Д.Боролзой)

                                             Амьтны үр төлийн нэр
    Монгол хэлнийхээ үгийн баялгаас сурч эзэмшиж байх нь жирийн иргэн хэн бүхэнд хамааралтай. Манайхны үг мэдэхгүйгээс бараг нийтээрээ тайлбар хэлж ойлголцдог болсон үгсийн нэгэн зүйл нь амьтны үр төлийн нэр юм. Тухайлбал, тураг гөрөөсний төрлийн амьтан бол төлийг нь бүгдийг янзага юм уу тугал, шувуу бол цөм ангаахай, дэгдээхий, бусад олонх амьтны төлийг зулзага гэсэн үгээр аргацаан тайлбарлаж хэлсээр байна. Иймд түгээмэл тохиолдох амьтны үр төлийн нэрээс уншигч танаа толилуулъя.
   Алагдаахайн ялман, алтан гургалдайн алтан цуравдай, араат гөрөөсний /зүртэй төстэй нэг зүйл гөрөөс/ зангуудай, аргалийн хурга, арслангийн гүег, баавгайн бамбарууш /бамбарш гэх нь ч бий/, барын бамбар, бозлогийн мөндөл, бор гөрөөсний янгуудай, бөднө шувууны дэгдүнэ, бугын илий, булганы хойв, галууны цурав /нугас, гургуул, тахианых мөн цурав гэнэ/, гахайн торой, гүрвэлийн үрвэл, доргоны ханьс /ганьс ч гэдэг/, зааны тумбага, зарааны бөөдий, зурмын цорд, зэвэг загасны хой, зэрлэг гахайн хөх, зээрийн янзага, илжигний дудран, имжний сэмжин /бас цовхрой гэнэ/, мазаалайн алманцаг, могойн хувилгана /бас зогой гэнэ/, мөрөг загасны мөгц, нохой зээхийн бөртөн, өмхий хүрний сөдий, сармагчны монио /бас монш, монди гэх нь ч бий/, тахианы цурвага /цурваас иххэн хөрвөжсөнийг нь ийн хэлнэ/, тарваганы мөндөл, тулын тулбага, туулайн бүжин, улаан далба загасны цураа, үнэгний гавар /бас шахар гэнэ/, үхэр оготны бөлбөөхий, халиуны бор, хандгайн хотол, хулганын гөлчгий, хүдрийн шовшоор /шовшоорой ч гэдэг/, хэрэмний хувдай, хярсны зөнжиг, цааны хугаш, чонын бэлтрэг, шилүүс, ирвэс, цогондой зэрэг амьтны зулзагыг ногуул /шилүүсний шарах гэж бас хэлдэг/, янгирын үнүх гэдэг байна. Мөн үлгэр домогт гарах чөтгөрийн багыг нь бонго гэдэг ажээ.
   Эдгээр нэрийг ялангуяа хүүхдийн уран зохиол, хүүхэлдэйн киноны орчуулга зэргээс аваад аливаа бичиг зохиолд аль шаардлагатай газар нь хэрэглэж заншмаар байна. (М.Баярсайхан)

                                     Бичиг хар, данс хараа хэмээх үгсийн учир

   Монгол хэлэнд үзэх харах гэдгийн “хар-”, юмны өнгөн хэсгийг хусах ховхлохын утгат “хар-” гэсэн үйл үгсээс гадна, өнгө зүс заасан “хар”, хардах санааг заасан “хар” гэдэг нэр үгс, дуу чимээ заасан хар хур хийх гэдгийн “хар” зэрэг ижил дуудлагат үгс байдаг. Мөн бичиг хар, данс хар буюу данс хараа хэмээн ямагт хоршин хэлж, дангаар нь үл хэрэглэх “хар” хэмээх үг бий. Монгол бичгээр “хар-а” He*T гэж бичнэ. Энэ удаа хоршоо үгэнд ордог тэрхүү “хар” гэдэг үгийн талаар өөрийн мэдэх зүйлийг та бүхнээ товч өгүүлсү.
   Хамт хоршиж буй үгс болон хоршоо үгийн бүхэлдээ илэрхийлж буй утгыг нь үзвэл, цөм бичиг хэрэг, албан баримттай холбогдолтой байна. Эл “хар” гэдэг үг угтаа өнгийн “хар” гэдэг үг юмсанж. 13 дугаар зууны үест Монголд тухайн албан бичгийг хаанд холбогдох үгүйгээр нь “бичиг цагаан”, “бичиг хар” хэмээн ялган нэрлэж байжээ. Хааны хамаатай бичгийг “цагаан”, бусад бичгийг “хар” хэмээн тодотгож байв. Сонирхолтой нь манж хэлэнд бичиг хар, данс хар гэдгийн “хар” хэмээх үгийг “чаган” гэнэ. Энэ нь мөнөөх “бичиг цагаан” гэдгийн цагаан хэмээх үг дунд үеийн монгол хэлний дуудлага болон монгол бичгийн Cegea гэдэг бичлэгийн хэлбэрээрээ манж хэлэнд орсон үг болно. 

   Манж нарын хэл бичгийн анхны “багш нар” нь монголчууд байсныг түүх нотолдог. Ерөөс манжийн утга зохиол нь монгол хэл бичгээрх албан бичгийн зүйлээс эхэлсэн уламжлалтай. Манжийн төр улс байгуулагдсан эхэн үе төдийгүй, түүнээс өмнөх үеийн жүрчин нар ч монгол хүний нэр, монгол цол, тушаалыг өргөнөөр хэрэглэж байв. Манж хэлэн дэх “чаган” хэмээх үг нь монгол бичгийн соёлын нэр томьёо бусад үндэстэнд нэвтэрч байсныг гэрчлэх нэгэн баримт болон үлджээ. Бидний өвөг дээдэс бичгийн их соёлтой байсан юм шүү.

Дэлгэрэнгүй...

Хэл зүйн найруулга

                                           Албархаг үг хэллэгийн “аадар”
   Аливаа үндэстэн, хамт олон, нийгмийн бүлгийн нийт олонх нь бусдыгаа манлайлагч тодорхой хэсгийг үлгэрлэн дуурайдаг. Тэрхүү үлгэр дуурайл нь зуун хувь сайн сайхан байдаггүй, саар муу ч бас дагалдана. Ялангуяа үзэл бодол, үг яриа, үйл хэргээрээ нийгмийг дагуулдаг төрийн түшээд, урлаг соёл, спортын алдартнуудын ярьсан хэлсэн зүйл олон нийтэд чухал нөлөөтэй. Радио телевиз, сонин хэвлэлээр хамгийн их ярьж бичдэг учраас олон нийт тэдний хэл яриаг даган дуурайж, улмаар хэвших хандлагатай болдог ажээ. Мэдээжийн хэрэг, санаа сэдэл авч үлгэр дуурайл болгомоор зүйл мундашгүй их. Сайны хажуугаар саарын үлгэрээр олон нийтийн хэл ярианы соёлд сөргөөр нөлөөлөхүйц зүйл ч цөөнгүй байдгийн нэг нь албархаг үг хэллэгийн “аадар” юм. Албархаг үг хэллэг бол албан бичиг, тушаал тогтоол, эрхтэн дархтны ярианд улиг болтлоо хэвшсэн утга зохиолын хэлэнд нийцгүй модон үг хэллэг билээ. Уран зохиолын найруулгад албархаг зан авиртай хүний дүрийг товойлгон гаргахад тийм үг хэллэгийг ашигладаг бөгөөд ихэвчлэн шог хошин зохиолд тохиолдоно.
   Ярианы найруулгад тархсан албархаг хэллэгээс жишээ болгож цөөн хэдийг дурдвал ...гэж ойлгож байна, ...гэж үзэж байна, ...гэж бодож байна, энэ утгаараа, тэр утгаараа, ач холбогдол өгөх, ач холбогдлоо алдах, анхаарлаа чиглүүлэх, анхаарлаа хандуулах, ...хэлмээр байна, ...хэлэхийг хүсэж байна, ...албан ёсоор мэдэгдэж байна гэх мэт. Эдгээрээс ...гэж ойлгож байна, ...гэж үзэж байна, ...гэж бодож байна зэргийн илүү хэрэглээг хязгаарлаж, анхаарлаа чиглүүлэх, анхаарлаа хандуулах зэргийг анхаарах гэвэл зөв найруулга болно. Хуулбар орчуулгаас үүдэлтэй ач холбогдол өгөх, ач холбогдлоо алдах гэсэн хэллэгийн оронд тустай хэрэгтэй чухал хэрэггүй зэрэг үгийг, энэ утгаараа, тэр утгаараа гэсэн хэллэгийн оронд иймээс тиймээс ингээд тэгээд болохоор гэх зэрэг холбоосын аль тохирохыг сонгон хэрэглэх нь зүйтэй. Нийтийн хэл ярианд ихэд тархсан хэлмээр байна, хэлэхийг хүсэж байна гэсэн учирзүйн алдаатай хэлзүйн хэлбэрийг хэлье гэж найруулбал ойлгомжтой юм.
   Жишээ нь: “Ханьдаа хайртай шүү гэж хэлмээр байна (хэлэхийг хүсэж байна)” гэсэн өгүүлбэрийг “Ханьдаа хайртай шүү гэж хэлье” эсвэл “Ханьдаа хайртай шүү” гээд төгсгөхөд л утга тодорхой болно. (Д.Заяабаатар)

                                   “Давтан зээл” гэж юуг хэлээд байна вэ?

   Монгол хэлний үг зүйн тогтолцоонд үйл үгийг бусад үгтэй холбодог бүлэг нөхцөл байх бөгөөд тэдгээр нь үйлийг үйлтэй, үйлийг нэртэй холбох үндсэн үүрэгтэй. Үйлийг нэр үгтэй холбодог -х, -гч, -даг4, -аа(гүй)4, -сан4, -маар4 зэрэг нөхцөл буй. “Уух цай, уншигч хүн, хэлдэг үг, хийгээгүй ажил, сурсан ном, дуулмаар дуу” гэхчлэн эдгээр нөхцөлөөр хэлбэржсэн үйл үг нь нэрийг тодотгодог ажээ.
   Гэтэл үйлийг үйлтэй холбох үүрэг бүхий хамын -н нөхцөлөөр хэлбэржсэн үйл үндсийг нэр үгтэй холбож, тодорхой нэрлэлт үүсгэх зүй бус үзэгдэл нэлээд гарч байна. Тухайлбал, дахин шалгалт, нөхөн сонгууль, бүтээн босголт, зохион байгуулалт, хянан шалгалт, хүлээн авалт гэх мэт. Хэл зүйн зүй тогтлоор эдгээр үг нь дахин шалгах, нөхөн сонгох, бүтээн босгох, зохион байгуулах, хянан шалгах зэрэг үйлийн холбоо үг байх ёстой.
   Сүүлийн үед радио телевиз, сонин сэтгүүлээр “давтан зээл” гэж сурталчлах болсон нь уг ташаарал улам газар авсны тод илрэл юм.
Төрийн шагналт, профессор Ц.Шагдарсүрэнгийн дурдсанчлан, “Монгол хэлэнд “...сүүмийн сүүмийн харагдах нь...”,“...тахин шүтэх...”,“...албан үүргээ урвуулан ашигласан байна...” гэх мэтээр “-н”-ээр төгсөж, хам утга илэрхийлдэг нөхцөл үйлийн дараа үйл үг, үйлт нэр л орохоос биш, нэр үг ордоггүй. Монгол хүн идэн хоол, суун жаргал гэдэггүй атлаа яагаад нөхөн сонгууль, дахин хуралдаан... гэх болов?” (Ц.Шагдарсүрэн, Эх хэлээ эвдэхгүй юмсан, Улаанбаатар, 2007, 165-р тал). Үүний чухам учир нь, нэг талаас үйлийг үйлтэй холбодог “-н” нөхцөлийн үүргийг сайтар ухаагүй, нөгөө талаас үг ба холбоо үг бүтэх ёсонд бий болсон буруу хэлбэржилтийг мухраар даган дуурайсанд оршино.
   Нөгөөтээгүүр “-н” нөхцөл үйлийг зэрэгцүүлэн холбохоос гадна нэг үйлийг нөгөө үйл үгэнд угсруулан холбох үүрэг гүйцэтгэдэг өвөрмөц онцлогтой холбон тайлбарласан байдгийг дурдах нь зүйтэй.
   Ер нь хэл зүйн зүй тогтлоос гажууд хэлбэржилтийг цаг тухайд нь засан залруулахгүй бол түүнтэй адилссан буруу хэлбэр үүсэж, газар авсаар хэвших хандлагатай болдог байна. (Д.Заяабаатар)

                                         “Дээр”-ийн хэрэглээ дэндлээ

    Манайхан соёл, шинжлэх ухааны олон салбарын утга зохиол, тал бүрийн мэдлэг, мэдээллийг орос хэлээр уншиж ашигласаар ирсэн боловч, орос хэлний “на” угтварын илэрхийлэх олон утгыг тэр бүр ялган салгахгүй, их төлөв “дээр” гэсэн үгээр махчилж орчуулсаар иржээ. Үүнд нь нийтээр дасан дассаар “дээр”-ийн хэрэглээ дэндээд байгааг олж ухаарахгүйд хүрлээ. Хэрвээ үе үеийнхний бичиг зохиол дахь “дээр” гэсэн үг бүхий холбоо үгийг бүртгэж харьцуулан үзвэл, эрхбиш их зөрүү гарах нь дамжиггүй байна.
   Байцаан үзвэл, “энэ хэлэлцээн дээр хэвлэл мэдээллийн төлөөлөгчид байх ёстой”, “шалгаруулалтын үндсэн дээр гэрчилгээ олгоно”, “уулзалтан дээр үг хэллээ”, “үе шат болгон дээрээ”, “УИХ дээр хуулийн төсөл явж байхад”, “тэмцээн дээр бэртэл авсан”, “англи хэлэн дээр орчуулах” гэх мэтээр “дээр”-ийг зүй бус хэрэглэсэн жишээ хаа сайгүй таарч байна.
   Эдгээр жишээн дэх онцолсон холбоо үгсийг “хэлэлцээний үед”,”үндсэнд”, “уулзалтад”, “болгонд”/бичгийн найруулгад бол “бүрдээ” гэх/, “УИХ-д”, “тэмцээний үеэр”, “хэлээр” гэж залруулбал зүйтэй болох юм.
   Судар Бичгийн Хүрээлэнгийн гишүүн асан, эрдэмтэн Ж.Цэвээн гуай зэрэг манай хуучны сайхан монгол бичгийн хэлтэн өтгөсийн бичсэн зүйлд “Галд тос нэмэх” гэж бичсэн байх аж. Одоо “Гал дээр тос нэмэх” гэдэг болжээ. Бүр хэтрээд, бараг “усан дээр чулуу хаях”, “хоолон дээр давс хийх”, “Далай дээр дусал нэмэр”, “Үнсэн дээр хаясан шалз шиг” хэмээн хэлж бичих нь ердийн үзэгдэл болоод байгаа юм биш үү.
   Монгол хэлнээ “дээр” гэдэг үгийг: 1.“доор”-ын эсрэг утгаар (цаасан дээр нэргүй, цасан дээр мөргүй; орой дээр гарах г.м.); 2. харьцангуй илүү, давууг илтгэх утгаар (хэвтэж суусан мэргэнээс хэсэж явсан тэнэг дээр; олонтоо сонссоноос олж нэг үзсэн нь дээр г.м.); 3. аливаа зүйлд нэрмээс, нэмэр болохыг илтгэхэд (хазайсан дээр нь түлхэх, хахсан дээр нь нудрах; нэг дээр нэгийг нэмэх г.м.); 4. тодорхой аль нэг газрыг заахад (хил дээр саатуулах; сургууль дээр уулзацгаах г.м.); 5. тухайн үедээ хэмээхийг онцлох (хэлэх үгийг нүүр дээр нь, сонин дээрээ соохолзох, сониноо буурахаар гоохолзох г.м.) зэрэг утга үүргээр хэрэглэдэг ажээ. Харин энэ үгийг буруу хэрэглэсэн жишээ их төлөв өгөх

Дэлгэрэнгүй...

Үг бүтэхүйн найруулга

                                               Авлигал уу, Авлига уу?
   Шунан ховдоглох сэтгэлийн эрхээр бусдаас ёс бусаар авсан эд зүйлийг заан нэрлэсэн “авлигал” гэдэг үг нэгэн үед хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл, хэн бүхний хэл ярианд уяатай байв. Чухамдаа ийм нэр үг монгол хэлний үгийн санд байхгүй, бүтцийн хувьд буруу бөгөөд зөв хэлбэр нь “авлига” юм. Монгол хэлэнд нэр үгээс үйл үүсгэх -л дагавар байхаас бус нэрээс нэр үүсгэдэг -л дагавар байдаггүй.
   1983 онд хэвлэгдсэн “Монгол үсгийн дүрмийн толь”-д үйл үндсийн хойно зурдас тавиагүй байдаг бөгөөд уг толийн 14-р талд “авлигал (хээл хахууль авах)” хэмээн бичсэнийг “авлигал” гэсэн нэр үг байгаагаар ухааран хэрэглэж, улмаар эдүгээ нийтээр монгол хэлний авлигал(ах) гэдэг үйл үгийн үндсийг нэр үг мэтээр эндүүрэх болжээ. Хэрэв тэр толь бичигт “авлигал-” хэмээн үйл үгийн үндэс болохыг заасан зурдастай бичсэн бол энэ эндүүрэл гарахгүй байсан буй заа.
   “Авлига” гэдэг үгийн утгын түүхэн хувьслыг нэхэн үзэхэд бас сонирхолтой. 13-р зууны үеийн монгол хэлнээ хаан эзний өмнөөс дайн тулаанд орж, амь эрсэдсэн эрэлхэг баатрын үр хойчис, өнчин хоцрогсдод олгох түгээл хишгийг “өнчдийн авлига” гэдэг байжээ. Тухайлбал: “Монголын Нууц Товчоон”-ы 218-р зүйлд “...Бас Чингис хаан Цагаангоогийн хөвүүн Нарийнтоорилд өгүүлрүүн: Эцэг чинь Цагаангоо миний өмнө хичээж хатгалдах болон Далан балжуудад хатгалдахуйд Жамухад алагдлаа. Өдгөө Тоорил эцгийнхээ тус өнчдийн авлига автугай...” хэмээсэн буй. Энэ талаар “Монголын Нууц Товчоон”-ы 185, 217, 218-р зүйлээс лавлан үзнэ үү.
   Аливаа хэлний түүхэн хөгжлийн явцад үгийн утга хувьсан өөрчлөгддөг зүй тогтлоор угтаа буяны өглөгийг авах утгатай байсан “авлига” хэмээх үг нь хээл хахууль авах гэсэн утгыг илтгэх болжээ. Энэ мэт монгол бичгийн хэлнийхээ уугуул үгийг сэргээн хэрэглэж байгаа нь сайшаалтай бөгөөд гагцхүү зөв хэлбэрээр нь хэвшүүлбэл зохино. Уг нэр үндсээс авлигад шунан дурлагч этгээдийг заасан авлигач, авлига авах үйлийг заасан авлигал- зэрэг үндэс үүссэн байна.
   Мөн авлага гэсэн нэр үг буй. Авлига, авлага нь хоёулаа ав- гэсэн үйл язгуурт нэр бүтээх дагавар залгаж бүтсэн нэрлэлт. Утгын хувьд бусдаас авах ёсгүй зүйл буюу угтаа хээл хахууль авахыг заасан нэрлэлт нь авлига, авах ёстой эд зүйлийг заасан нь авлага болох мэт. (Д.Заяабаатар)

                               Буруу хэлбэржсэн зарим үгийг залруулах нь
   Монгол хэл нь Алтай язгуурын бүлэгт багтдаг, залгамал хэв шинжтэй хэл учраас үгийн бүтэц хэлбэржилтийн хувьд язгуур, үг бүтээх дагавар, хувилгах нөхцөл гэсэн дараалалтай байдаг. Үг бүтээх дагавар бүр нь өөр өөрийн байр, утгатай.
   Монгол хэлний үг бүтэх зүй тогтлоос гажууд бүтээсэн хожуу үед хамаарах нэрлэлт цөөнгүй байгааг эх хэлнийхээ бүтэц тогтолцооны үүднээс засан залруулж, зөв хэлбэрийг хэвшүүлж байх нь зүйтэй юм.
1. Эрмэлзлэл бус эрмэлзэл. Орчин цагийн монгол хэлэнд үйлээс нэр үндэс үүсгэх -л дагавар байдаг. Тухайлбал: бод-бодол, үз-үзэл, сана-санал, хэвлэ-хэвлэл, гар-гарал, бүтээ-бүтээл гэх мэт. Гэтэл шинэ үсгийн дүрмээр эрмэлзлэл гэж бичээд буй үгийг өмнөх жишгээр задлан үзвэл эрмэлзэл- >эрмэлзлэл гэж үүсэх ёстой болно. Монгол хэлний түүхэн баримт дурсгалд эрмэлзэл- гэсэн үйл үндэс ер байхгүй. Тэгэхээр “эрмэлзлэл” нь эрмэлзэ- гэсэн үйл үндсэнд нэр үүсгэх -л дагавар залгаж бүтсэн “эрмэлзэл” гэх нэр үгийн ташаа бичлэг болно.
2. Дурдатгал бус дуртгал (дурадхал). Дурдатгал хэмээн бичиж буй нэр үндсийг бүтцээр нь задалбал дурдатга- + -л болно. Гэтэл монгол хэлэнд дурдатга- гэсэн үйл үндэс байхгүй бөгөөд “эрмэлзэл-”-ийн нэгэн адил ташаарсан хэрэг юм. Энэ нь дурад- (үйл үндэс) +ха (үйлдүүлэх хэвийн бүтээвэр) +-л (үйлээс нэр үг бүтээх дагавар) гэж үүссэн бөгөөд дуртгал хэмээн бичих ёстой.
Дурдах нэгэн зүйл, дурд-, дурс- гэсэн үйл үндсүүд -д, -с гийгүүлэгчийн сэлгэцээр үүсжээ. Монгол хэлний д, с гийгүүлэгч дадах дасах, багадах багасах, уртдах уртсах, богинодох богиносох зэргээр сэлгэх тохиолдол цөөнгүй. Тэгэхээр дурсгал, дуртгал хоёр нь бүтцийн хувьд яг адил юм.
Дашрамд дурдахад, эдүгээ ихэд түгсэн “санал болгох” гэдэг хэллэгийг монгол бичгийн хэлэнд “дуртгах” гэж хэлдэг байсныг тэмдэглэе.
3. Гарваль бус гарал. Орчин цагийн монгол хэлний үг бүтэх ёсонд буруу хэвшсэн нэг хэлбэр бол гарвал(ь) юм. Монгол хэлэнд үйлээс нэр үг бүтээх -вал(ь) дагавар байхгүй бөгөөд гар- гэсэн үйл язгуураас гарал, гарам, гарц, гараа, гарлага, гарам зэрэг нэр үндэс үүсдэг. Тэгэхээр уг гарал, угсаа гарал, гарал үндэс гэж хоршин хэрэглэх нь зүйтэй байна. (Д.Заяабаатар)

                                                  Зоорь бус зөөр
   “Монгол хэлний товч тайлбар толь”-д “зоорь” гэдэг үгийг “байшин гэрийн дор буюу энгийн газар алин боловч газрыг ухаж юм хум хадгалахаар бэлтгэсэн сав буюу нүхэн сав” (280-р тал) хэмээн тайлбарлажээ. Эл үгийн гарал бүтцийг хөөн үзвэл, бай+р=байр, хэвт+р=хэвтэр , буу+рь=буурь, суу+рь=суурь гэх мэт үгстэй адилтгахад хүрнэ.
   Орчин цагийн монгол хэлний үйлээс нэр үүсгэх -р, -рь дагавар ихэвчлэн орших орныг заасан утгатай жинхэнэ нэр бүтээдэг. Тэгвэл, “зоорь” гэдэг нь “зоо-” язгуурт үйл үгэнд -рь дагавар залгаж бүтсэн хэл зүйн хэлбэр үү, “зоо-” нь бэхлэх, хатгах, оноох гэсэн утгатай үйл язгуур мөн үү

Дэлгэрэнгүй...

Зөв бичих зүй

                                                       Аварга уу, аврага уу?
    Нийгмийн хэрэгцээг тэгш хангасан нарийн боловсорсон хэм хэмжээтэй бичгийн хэлний нэг чухал зарчим бол зөв бичих зүй бөгөөд өгүүлэхийн явцад яаж дуудаж байсан ч тогтсон дүрэм журмыг даган бичнэ гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл, хүн бүр өөр өөрийн дур зоргоор бичдэг зүй бус зуршлыг бичгийн хэлний тогтолцоот зарчим хязгаарлаж байдаг. Ялангуяа хэвлэл мэдээлэл, сонин нийтлэлийн найруулгад зөв бичих зарчмыг чанд баримтлах ёстой.
   Ер нь ярианы хэлэнд гарсан аливаа хувьсал өөрчлөлтийг бичгийн хэл дагаж тусгаад байдаггүй бөгөөд хэлдгээрээ бичдэг ёс аль ч хэлэнд үгүй. Тийм учраас, англи хэлний толь бичигт орсон үг бүрийн ард дуудлагын галиг (transcription)-ийг хаддаг байна. Сүүлийн үед, ярианы дуудлагыг яв цав барьж бичих гажууд үзэгдэл газар авч байгаа нь нэг талаас хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн хяналтгүй байдал, сэтгүүлч сурвалжлагч нарын хариуцлагагүй үйлдэлтэй холбоотой. Нөгөөтээгүүр, зөв бичих ёсыг сайтар эзэмшээгүйн гэм, толь бичгийн зүйлээс лавлаагүйн залхуу хоёроос үүдэж цөөнгүй үгийг буруу бичиж, тэрхүү ташаа хэлбэр нь хэвшихэд хүрээд байна.
   Тийм үгсийн нэг хэсэг нь аварга аврага, суварга суврага, шударга шудрага, нударга нудрага, гадарга гадрага, давхарга давхрага, ундарга ундрага, шувтарга шувтрага, хавсарга хавсрага зэрэг хоёрдмол бичлэгтэй үг юм. Эдгээр үгийг хэрхэн бичвэл зүйтэй болохыг монгол бичгийн зөв бичих зүйгээс улбаалан тодруулж болно. Монгол бичигт абургу, субург-а, шидургу, нидург-а, гадаргу, дабхург-а, ундург-а, шибтург-а, хабсарг-а гэх зэргээр эдгээр үгэнд орсон -р гийгүүлэгч үе төгсгөдөг учраас аварга, суварга, шударга, нударга, гадарга, давхарга, ундарга, шувтарга, хавсарга гэж бичвэл зөв болно. Ц.Дамдинсүрэн, Б.Осор нарын “Монгол үсгийн дүрмийн толь” (Улаанбаатар, 1983)-д аварга, суварга, шударга, нударга, гадарга, давхарга, ундарга хэмээн бичжээ.
   “Хэвлэлийн эрх чөлөө” гээд хэн хүн дур зоргоор хандалгүй ядахдаа тогтсон зөв бичих зүйг даган мөрдөж, найруулгын дүрэм журамд нийцүүлж бичих нь бичигч эрхмийн бичгийн боловсрол, уншигчаа хүндлэх соёлын царааг илтгэх нэгэн хэмжүүр билээ.  (Д.Заяабаатар)
                                                               Бошог

   “Бошог” хэмээх үг ивээл хишиг, зарлиг зөвшөөрөл, эш үндэс хэмээсэн гурван гол утгатай билээ. Энэхүү гурван зүйл утгаас үүдэж гарсан тогтвортой холбоо үгийн зүйл нэлээд буй. Тухайлбал: “бошог үзүүлэх” – ирээдүйг зөгнөн айлдах, “бошог халагдах” – хаан төр солигдох, “бошог гуйх” – зарлиг зөвшөөрлийг хүсэх, “бошог соёрхох” – зарлиг буулгах, зөвшөөрөл өгөх, ирээдүйд мөрдөх зохист айлдвар айлдах гэх мэт ажээ. Монгол хэлний хуучин тайлбар тольд “Аливаа хаан хүнийг, тэнгэрээс заяасны тулд тэнгэрийн бошгоор цагийг эзэлсэн хэмээхүй” хэмээн тайлжээ. “Тэнгэрийн бошгоор цагийг эзэлсэн” хэмээх тогтсон үг Манж Чингийн үеийн бичиг зохиолд тун элбэг тохиолддог. Үүнтэй холбогдон өгүүлэхэд, Ардын хувьсгалын үед “бошгийг халах” хэмээх үг гарсан бөгөөд тэнгэрийн бошог зарлигийг өөрчилж, хаант төр засгийг солих хэмээсэн утгаар хэрэглэсэн ажгуу.
   Монголын түүхэн сурвалж бичиг тэргүүтэнд “бошогт” хэмээх цол тохиолддог. Хэн бүхний мэдэхээр Ойрадын Галдан бошогт хан хэмээхэд тохиолдож буй. “бошогт” болбоос V Далай ламаас соёрхсон цол билээ. Төвөдөд олон жил сууж, ном эрдэмд бузгайрч, V Далай лам тэргүүтний гүн тааллыг олсон Галданыг шараа шувталж (сахилаа өргөж), Ойрадын төр улсыг төвхнүүлэх эрх олгосон тул эш зарлиг, соёрхлыг олсны бат гэрч болгож, “Бошогт” хэмээх цол хайрласан ажээ.  (Ш.Чоймаа)
                                              Бэлэг бол эрхтэн, бэлгэ бол тэмдэг

   Бидний ярианы хэлэнд адил төстэй дуудагддаг үгс зөндөө бий. Тэдгээр үгсийг бид бичих үедээ бичлэгийн хэлбэрээр нь, харин ярих үедээ ярианы ерөнхий өнгө аясаар нь ялгаж ойлгодог билээ. Төстэй дуудагддаг, тэр хэрээрээ бид заримдаа алдаж бичдэг үгс бол бэлгэ, бэлэг, билиг гэсэн 3 үг юм. Эдгээр үгийг ном, сонин зэрэг бичгээр үйлдэх зүйлсэд алдалгүйгээр зөв бичих учиртай.
   Хүний оюун ухааны талд хамаатай зүйлийг билиг оюун, сарны тооллын зурхайн билгийн улирал гэх мэт бүгдийг билиг хэмээн бичих нь зөв юм. Заримдаа билэг гэж бичсэн тааралддаг, энэ бол зөв бичих дүрмээс гажсан буруу бичлэг билээ. Бэлгэ гэсэн бичлэгээр дараах утгуудыг илтгэнэ. Энэ нь, шинж тэмдэг, совин ёр, амны бэлгэ, бэлгэ эрхтэн, бэлгэ тэмдэг болно. Бэлгэ эрхтэнг мөн бэлэг эрхтэн гэж бичиж болохыг 2008 онд хэвлэгдсэн “Монгол хэлний дэлгэрэнгүй тайлбар толь”-д зөвшөөрчээ. Үүний шалтгаан нь 1966 онд хэвлэгдсэн Я.Цэвэлийн “Монгол хэлний товч тайлбар толь”-д бэлэг гэсэн хэлбэрээр эрхтэн болон хүнд өгдөг зүйлийг ялгалгүй бичээд ирсэн уламжлалтай холбоотой бололтой. Тэгэхээр одоогийн байдлаар аль аль хэлбэрээр нь бичихэд буруудахгүй гэж хэлэхэд болохоор байна. Кирил бичгээр бэлэг эрхтний “бэлэг”-тэй

Дэлгэрэнгүй...